ภาพรวมโครงการ

ความเป็นมา

สังคมไทยมีพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติที่หล่อหลอมวิถีชีวิตของประชาชนมายาวนาน โดยมี "วัด" เป็นศูนย์กลางของชุมชน ทั้งด้านศาสนา การศึกษา ศิลปวัฒนธรรม และกิจกรรมทางสังคม

อย่างไรก็ตาม กระแสโลกาภิวัตน์ การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ การเมือง และวัฒนธรรม ส่งผลกระทบต่อทั้งสังคมและสถาบันพระพุทธศาสนา ทำให้เกิดวิกฤตศรัทธาและความจำเป็น ในการปฏิรูปกิจการพระพุทธศาสนาอย่างเป็นระบบ

มหาเถรสมาคมและภาครัฐจึงเห็นชอบ แผนยุทธศาสตร์การปฏิรูปกิจการพระพุทธศาสนา ระยะ ๕ ปี และระยะ ๒๐ ปี ภายใต้วิสัยทัศน์

"พุทธศาสน์มั่นคง ดำรงศีลธรรม นำสังคมสันติสุข"

โครงการ "วัด ประชา รัฐ สร้างสุข" จึงเกิดขึ้นจากความร่วมมือของหลายภาคส่วน อาทิ สมาคมส่งเสริมเทคโนโลยี (ไทย-ญี่ปุ่น), สถาบันศิลปกรรม และสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยนำแนวคิด ๕ส (สะสาง สะดวก สะอาด สุขลักษณะ สร้างนิสัย) มาประยุกต์ใช้กับวัด

วัตถุประสงค์

1. เพื่อพัฒนารูปแบบและแนวทางการประยุกต์แนวคิด ๕ส ให้เข้ากับบริบทของวัดและชุมชน
2. เพื่อส่งเสริมให้วัดเป็นพื้นที่ต้นแบบของการพัฒนาทั้งทางกายภาพ การเรียนรู้ และจิตใจ โดยบูรณาการหลัก ๕ส · สัปปายะ และความรับผิดชอบต่อสังคม
3. เพื่อสร้างฐานข้อมูลและองค์ความรู้ด้านการพัฒนาพื้นที่วัด-ชุมชน ตามหลักสถาปัตยกรรมและผังแม่บท
4. เพื่อกระตุ้นให้สังคมไทยและบุคลากรวิชาชีพตระหนักถึงจิตอาสาและความรับผิดชอบ ต่อสังคม เพื่อคุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน

พันธกิจของโครงการ

โครงการดำเนินงานครอบคลุม ๓ พื้นที่การพัฒนา

ทั้งหมดมุ่งสู่เป้าหมายร่วม คือ "วัดสวยด้วยความสุข" และ "การสร้างวัดในใจคน"

หลักการทำงาน

หลักการทำงานของโครงการตั้งอยู่บนฐาน ๓ เสาหลัก ได้แก่ กระบวนการ ๕ส, หลัก สัปปายะ ๗ และหลัก ความรับผิดชอบต่อสังคม ครอบคลุมการบริหารจัดการพื้นที่วัดในมิติทางกายภาพ สังคม และจิตใจ-ปัญญา

๑. การจัดการพื้นที่ทางกายภาพ

๑.๑ การออกแบบผังแม่บทและการปรับปรุงภูมิทัศน์

• ออกแบบผังแม่บทและแผนพัฒนา — จัดทำแผนพัฒนากายภาพของวัดอย่างเป็นระบบ มีกำหนดการชัดเจน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ประโยชน์ของพื้นที่ และรองรับกิจกรรมต่างๆ ได้อย่างเหมาะสม
• ปรับปรุงภูมิทัศน์และพื้นที่สีเขียว — สร้างพื้นที่สีเขียวสำหรับพักผ่อนและประกอบศาสนกิจ พัฒนาให้เป็นสถานที่ เรียนรู้พระพุทธศาสนา และเป็นพื้นที่สาธารณะที่ประชาชนทุกคนเข้ามาใช้ได้ สะท้อนถึงความเป็น "วัดของทุกคน"
• ออกแบบและอนุรักษ์สถาปัตยกรรม — อนุรักษ์อาคารโบราณและคุณค่าสถาปัตยกรรมดั้งเดิม ใช้เทคนิคและกระบวนการอนุรักษ์ที่เหมาะสมตามลักษณะเฉพาะของแต่ละยุคสมัย
• บริหารจัดการงานก่อสร้าง — จัดสรรงบประมาณจากวัดและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อพัฒนาสภาพแวดล้อมให้เป็นไปตามแผนแม่บทอย่างเป็นรูปธรรม

๑.๒ การจัดการสิ่งแวดล้อม อาคาร และโครงสร้างพื้นฐาน

• การจัดการขยะและน้ำเสีย — พัฒนาระบบแยกขยะและบำบัดของเสีย ติดตั้งภาชนะรองรับขยะให้พอเพียงสำหรับ ผู้เข้าวัด พระภิกษุ สามเณร พร้อมให้ความรู้ด้านความสะอาดและความเป็นระเบียบ
• ห้องน้ำและลานจอดรถ — รักษาความสะอาดและจัดสัดส่วนพื้นที่ให้เหมาะสม ติดตั้งป้ายแนะนำ เพื่อให้ผู้ใช้บริการเข้าใจและใช้พื้นที่ได้อย่างเป็นระเบียบ
• สวนพุทธธรรม สมุนไพร และพื้นที่สุขภาพ — สร้างสวนพุทธธรรม สวนสมุนไพร และพื้นที่ส่งเสริมสุขภาพ เพื่อใช้เป็นจุดเรียนรู้ทั้งทางพระพุทธศาสนาและภูมิปัญญาด้านสุขภาพ
• การจัดการด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม — ส่งเสริมการประหยัดพลังงาน ลดการสร้างขยะ โดยประยุกต์ใช้แนวทาง ๕ส ผสมผสานกับหลัก 3R (Reduce · Reuse · Recycle)
• พื้นที่เขตพุทธาวาส — ดูแลรักษาความสะอาดของอุโบสถ วิหาร และศาลาการเปรียญ เพื่อปลูกฝังศรัทธาผ่านความเรียบร้อยและสง่างามของศาสนสถาน

๒. การจัดการพื้นที่ทางสังคมและการเรียนรู้

• กิจกรรมการเรียนรู้วิถีพุทธ — จัดกิจกรรมจิตอาสาให้คนในชุมชนได้มีส่วนร่วม สร้าง "ลานวัด ลานกีฬา ลานวัฒนธรรม" จัดกิจกรรมต่อต้านยาเสพติด และจัดงานเชิงประเพณี เช่น ทำบุญตักบาตร เป็นต้น
• อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม — ดูแลป่าต้นน้ำ จัดกิจกรรม "บวชป่า" และจัดพื้นที่อนุรักษ์ทั้งของวัดและของชุมชน
• การจัดการทรัพยากรวัฒนธรรม — ส่งเสริมประเพณีสำคัญ อาทิ สงกรานต์ ลอยกระทง และประเพณีท้องถิ่นต่างๆ โดยให้กิจกรรมเหล่านี้เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

๓. การจัดการพื้นที่ทางจิตวิญญาณและปัญญา

• กิจกรรมบรรยายธรรม — จัดบรรยายธรรมประจำวันพระและในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา
• วิปัสสนากรรมฐาน — จัดสิ่งอำนวยความสะดวกในการเจริญสติและเจริญภาวนา
• การเรียนรู้ด้านจิตวิญญาณ — พัฒนาหลักสูตรและกิจกรรมการศึกษาทางใจและทางปัญญาอย่างต่อเนื่อง
• การเรียนรู้ผ่านระบบออนไลน์ — จัดให้มีห้องเรียนดิจิทัลและแพลตฟอร์มออนไลน์ส่งเสริมการเรียนรู้ ด้านจิตใจและปัญญาในยุคใหม่

มติมหาเถรสมาคมที่เกี่ยวข้อง

มติมหาเถรสมาคมที่ ๓๔/๒๕๖๑ (การประชุมครั้งที่ ๒/๒๕๖๑)

มหาเถรสมาคมเห็นชอบและอนุมัติให้ดำเนินโครงการวัด ประชา รัฐ สร้างสุข และมอบหมายให้เจ้าคณะจังหวัดทุกจังหวัดดำเนินการแต่งตั้งคณะกรรมการคัดเลือก วัดที่จะเข้าร่วมโครงการ พร้อมทั้งชี้แจงนโยบาย วัตถุประสงค์ และแนวทางการดำเนินโครงการ ให้สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดและผู้เกี่ยวข้องในพื้นที่ได้รับทราบ เพื่อให้การขับเคลื่อนโครงการเป็นไปในทิศทางเดียวกันทั่วประเทศ

มติมหาเถรสมาคมที่ ๓๒๐/๒๕๖๑ (การประชุมครั้งที่ ๑๔/๒๕๖๑)

มหาเถรสมาคมอนุมัติแนวปฏิบัติในการดำเนินโครงการระดับจังหวัด โดยมอบหมายให้เจ้าคณะจังหวัดและสำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัด นำแนวปฏิบัติดังกล่าวไปสู่การลงมือปฏิบัติจริงในเขตพื้นที่รับผิดชอบของตน เพื่อให้แต่ละจังหวัดมีกรอบการดำเนินงานที่ชัดเจนและสอดคล้องกันทั้งระบบ

มติมหาเถรสมาคมที่ ๔๒๐/๒๕๖๑ (การประชุมครั้งที่ ๒๐/๒๕๖๑)

มหาเถรสมาคมรับทราบและเห็นชอบบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) ระหว่างหน่วยงานหลายภาคส่วนที่ร่วมขับเคลื่อนโครงการ ภายใต้แนวคิด ๕ส เพื่อร่วมกันสร้างสิ่งแวดล้อมที่ส่งเสริมสุขภาพและกิจกรรมทางพระพุทธศาสนา เสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างวัดกับชุมชน เป็นแนวทางในการพัฒนาให้พระสงฆ์มีสุขภาพที่ดี วัดมีความมั่นคง และชุมชนมีความเข้มแข็งอย่างยั่งยืน