การจัดการมรดกวัฒนธรรมและพุทธศิลปกรรมภายในวัด

มรดกวัฒนธรรมและพุทธศิลปกรรม

วัด สถานที่โบราณ และสิ่งแวดล้อมศิลปกรรมจัดเป็นส่วนหนึ่งของ "มรดกวัฒนธรรม" ที่มีความหมายครอบคลุมถึงทรัพยากรประเภทต่างๆ ทั้งที่เป็นวัฒนธรรมทางวัตถุและนามธรรม เป็นมรดกของมนุษยชาติ (Heritages) หมายถึง สถานที่ สิ่งก่อสร้าง และวัตถุสิ่งของที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ และวัฒนธรรมที่มนุษย์สร้างสรรค์ขึ้นมาตั้งแต่อดีต เป็นสิ่งที่สามารถนำมาจัดการให้เกิดประโยชน์ต่อการดำรงชีวิตของผู้คนสมัยปัจจุบัน หรือเรียกอีกอย่างว่า "ทรัพยากรวัฒนธรรม"

ในมิติทางพระพุทธศาสนาได้นับรวม สถาปัตยกรรม (อุโบสถ เจดีย์ วิหาร) จิตรกรรม (ภาพวาดฝาผนัง) และ ประติมากรรม (พระพุทธรูป คัมภีร์ธรรม) ที่มีความเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาว่าเป็น "พุทธศิลปกรรม" ซึ่งเป็นผลงานด้านศิลปะที่สร้างขึ้นเพื่อสนองและรับใช้งานทางด้านพระพุทธศาสนา เป็นความงามที่แฝงไว้ด้วยปรัชญาธรรมเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ช่วยโน้มน้าวจิตใจของพุทธศาสนิกชนให้เกิดความศรัทธา ประพฤติปฏิบัติตนในแนวทางที่ดีงามตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

งานพุทธศิลปกรรมก่อให้เกิดผลอันเป็นคุณค่าทางจิตใจ ให้เกิดความเกษมเบิกบาน มีความสุขสงบ โปร่งเบา ร่มเย็นในจิตใจ หลายชิ้นล้วนถ่ายทอดความจริงเรื่องราวต่างๆ เพื่อส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม หลักศีลธรรมความดีงาม สื่อให้ผู้ดูเข้าถึงสัจธรรมแห่งชีวิต ไม่ว่าจะเป็นกฎของธรรมชาติ ความไม่เที่ยง การพลัดพราก ที่มนุษย์ทุกผู้คนต้องประสบ

ประเภทของทรัพยากรวัฒนธรรม

มรดกวัฒนธรรมและพุทธศิลปกรรมประกอบด้วยสิ่งที่เป็นถาวรวัตถุ โบราณสถาน วัตถุโบราณ และสิ่งของอื่นๆ โดยมีลักษณะสำคัญดังนี้

• ทรัพย์สินทางประวัติศาสตร์ (Historic Properties)
• โบราณวัตถุ สิ่งประดิษฐ์ (Artifacts)
• เอกสารโบราณ (Documents / Archives)
• สิ่งแวดล้อมทางกายภาพที่มีความเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม (Physical Environment) ได้แก่ สถานที่มีภูมิทัศน์สวยงาม รวมถึงสิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น (Built Environment)
• ทรัพยากรที่เป็นนามธรรม (Non-Physical Resources) ได้แก่ แบบแผนวิถีชีวิต พฤติกรรม ขนบธรรมเนียม ค่านิยม ความเชื่อ ศาสนา แบบแผนของปฏิสัมพันธ์ในสังคม รูปแบบสถาบันและองค์กร

การจัดแบ่งทรัพยากรวัฒนธรรมตามแนวทางโบราณคดีชุมชน

๑. แหล่งโบราณคดี (Archaeological Site)

หมายถึง สถานที่ที่เคยมีมนุษย์ในอดีตเข้าไปใช้ประโยชน์ในการทำกิจกรรมต่างๆ ในการดำรงชีวิตหรือกิจกรรมทางวัฒนธรรม ทั้งที่เป็นการถาวรหรือเป็นครั้งคราว อาจจะมีสิ่งก่อสร้างหรือไม่มีสิ่งก่อสร้างก็ได้ เช่น บริเวณวัดเก่า เมืองเก่า สุสานฝังศพ กำแพงเมือง คูเมือง สถานที่ผลิตเครื่องถ้วยชามหม้อไห (แหล่งเตาโบราณ) ซึ่งอยู่ภายในบริเวณวัดและชุมชน เช่น แหล่งโบราณคดีพระนครศรีอยุธยา สุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร ย่านเมืองเก่านครศรีธรรมราช และแหล่งลูกปัดบ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี

๒. โบราณสถาน (Ancient Structures)

หมายถึง สิ่งก่อสร้างที่มีสภาพและใช้วัสดุคงทนที่เกิดจากมนุษย์สร้าง เป็นศาสนสถาน สถานที่ประกอบพิธีกรรม สถานที่ธรรมชาติประเภทถ้ำและเพิงผา ที่คนสมัยโบราณได้ดัดแปลงก่อสร้างต่อเติมเป็นอาคาร หรืออาคารที่ประกอบกิจการงานอาชีพ เช่น อนุสาวรีย์ โบสถ์ วิหาร หอไตร กุฏิ เจดีย์ พระปรางค์ ศาลเจ้า เสาอินทขีล ปราสาทขอม เสาชิงช้าพราหมณ์ ที่มีสภาพติดที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้

ตามพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๐๔ (แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. ๒๕๓๕) มาตรา ๔ ระบุว่า โบราณสถาน หมายถึง อสังหาริมทรัพย์ ซึ่งโดยอายุหรือโดยลักษณะแห่งการก่อสร้าง หรือโดยหลักฐานเกี่ยวกับประวัติของอสังหาริมทรัพย์นั้น เป็นประโยชน์ในทางศิลป์ ประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดี ทั้งนี้ ให้รวมถึงสถานที่ที่เป็นแหล่งโบราณคดี แหล่งประวัติศาสตร์ และอุทยานประวัติศาสตร์ด้วย

๓. วัตถุโบราณ (Ancient Objects)

หมายถึง วัตถุสิ่งของ เครื่องมือเครื่องใช้ ที่เกิดจากการประดิษฐ์ด้วยฝีมือคน หรือเกิดจากการดัดแปลงจากวัสดุที่มีอยู่ตามธรรมชาติตามภูมิปัญญาความรู้ ของคนในยุคสมัยต่างๆ เพื่อใช้ประโยชน์ในการดำรงชีวิต และเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตวัฒนธรรม เช่น งานศิลปะประเภทแกะสลักไม้ แกะสลักหิน ภาพวาด พระพุทธรูป ปูนปั้น หล่อโลหะ หนังสือ ศิลาจารึก คัมภีร์ใบลาน สมุดข่อย ปั๊บสา ปั๊บหลั่น เงินเหรียญ ธนบัตร รูปเคารพในศาสนา ธรรมาสน์ อาสนะ และเฟอร์นิเจอร์โบราณ

ความสำคัญและประโยชน์ของทรัพยากรทางวัฒนธรรม

1. เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ แสดงถึงความเป็นมาของชุมชนและสังคมระดับต่างๆ
2. เป็นสิ่งที่แสดงถึงความเป็น อัตลักษณ์ (Identity) และเอกลักษณ์ของชุมชน ชาติพันธุ์ และสังคมในระดับชาติ
3. เป็นวัตถุพยานแสดงศักยภาพของชุมชนในการดำรงวิถีชีวิตและการปรับตัวเข้ากับสิ่งแวดล้อมและสังคมอื่นๆ ตามสถานการณ์และลำดับเวลาที่ผ่านมา
4. เป็น ทุนของชุมชน ที่สามารถนำไปจัดการให้เกิดประโยชน์ในกระบวนการพัฒนาชุมชนทั้งทางด้านการศึกษา สังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ การสาธารณสุข และการท่องเที่ยว
5. เป็นปัจจัยพื้นฐานของการศึกษาเรียนรู้และการผลิตซ้ำทางวัฒนธรรม ที่นำไปสู่การสร้างสรรค์และการจัดประโยชน์ในสังคมรุ่นหลังได้

แนวทางการดูแลรักษาโบราณสถานและทรัพยากรวัฒนธรรมภายในวัด

กรมศิลปากรและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้กำหนด ระเบียบว่าด้วยการอนุรักษ์โบราณสถาน พ.ศ. ๒๕๒๘ โดยเสนอวิธีการอนุรักษ์โบราณสถาน โบราณวัตถุ และสิ่งแวดล้อมศิลปกรรม อันเป็นมรดกวัฒนธรรม ดังนี้

๑. หลักการอนุรักษ์

การดูแลรักษาโบราณสถานเพื่อให้คงคุณค่าไว้ รวมถึงการป้องกัน การรักษา การสงวน การปฏิสังขรณ์ และการบูรณะ ที่รวมเรียกว่า "การอนุรักษ์" การอนุรักษ์มีการปฏิบัติงานหลายระดับ ซึ่งแต่ละระดับเป็นไปตามค่านิยมของแต่ละท้องถิ่น และมีวิธีการที่แตกต่างไปตามวัสดุที่ใช้ก่อสร้าง โดยจำแนกออกได้ ๓ ระดับ

• การสงวนรักษา — การดูแลรักษาไว้ตามสภาพเดิมเท่าที่เป็นอยู่ และป้องกันมิให้เสียหาย
• การปฏิสังขรณ์ — การทำให้กลับคืนสู่สภาพที่เคยเป็นมา
• การบูรณะ — การซ่อมแซมและการปรับปรุงให้มีรูปทรงเดิม มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ แต่ต้องแสดงความแตกต่างของสิ่งที่มีอยู่เดิม และสิ่งนี้ทำขึ้นใหม่

การอนุรักษ์โบราณสถานโดยหลักการที่ถูกต้อง ต้องกำหนดกรอบการอนุรักษ์ไว้ให้ชัดเจนว่าจะทำการอนุรักษ์ในระดับใดเป็นหลัก หากเป็นโบราณสถานขนาดใหญ่ที่มีหลายส่วน ต้องกำหนดกรอบลงไปให้ชัดเจนว่าจะทำการอนุรักษ์ส่วนไหนระดับใด

๒. วิธีการอนุรักษ์โบราณสถาน

๒.๑ ศึกษาค้นคว้าหาข้อมูล

ศึกษาค้นคว้าหาหลักฐานทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปกรรม และสถาปัตยกรรม เพื่อเป็นความรู้พื้นฐานในการกำหนดแนวทาง การอนุรักษ์โบราณสถานแต่ละแห่ง

๒.๒ กำหนดกรอบการอนุรักษ์

กำหนดกรอบการอนุรักษ์โบราณสถานแต่ละแห่งให้ชัดเจน เพื่อใช้เป็นแนวทางในการอนุรักษ์ พร้อมทั้งกำหนดนโยบาย วัตถุประสงค์ เป้าหมาย และการเลือกใช้วิธีการอนุรักษ์

๒.๓ การสร้างรูปแบบและวิธีการ — แนวคิด 3E-Model

การสร้างรูปแบบ กำหนดวิธีการและรายละเอียดในการอนุรักษ์ ตลอดจนการกำหนดวัสดุที่นำมาใช้ โดยใช้แนวคิด 3E-Model

• E1 — Education ให้การศึกษาเรียนรู้ เพื่อให้เห็นคุณค่าและความสำคัญของทรัพยากรวัฒนธรรมภายในวัด
• E2 — Engineering การสร้างสรรค์เพื่อให้เกิดการอนุรักษ์ และประดิษฐ์นวัตกรรมในการจัดการ โดยใช้ประเพณีในการส่งเสริมการอนุรักษ์ เช่น การสรงน้ำพระธาตุ ประเพณีของแต่ละวัด เพื่อให้คนระลึกถึงสิ่งที่มีคุณค่า
• E3 — Enforcement การบังคับใช้กฎระเบียบ เช่น การขึ้นทะเบียนเป็นโบราณวัตถุและโบราณสถานที่ถูกต้องตามกฎหมาย

๒.๔ การดำเนินงานในการอนุรักษ์

โดยทั่วไปงานอนุรักษ์โบราณสถานเป็นหน้าที่ของกรมศิลปากร โดยการมีส่วนร่วมของวัด ชุมชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

๒.๕ การปรับปรุงภูมิทัศน์

การทำผังบริเวณพื้นที่โบราณสถานให้สอดคล้องกับประโยชน์ใช้สอยปัจจุบัน และส่งเสริมให้โบราณสถานสง่างาม ตามที่พื้นที่สามารถรองรับได้

การจัดการทรัพยากรวัฒนธรรมและพุทธศิลปกรรมดังกล่าว สามารถดำเนินการได้โดยความร่วมมือของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง วัด และชุมชน ซึ่งเป็นกระบวนการที่เกี่ยวเนื่องกับทรัพยากรวัฒนธรรมที่มีอยู่ตั้งแต่ในอดีต ของวัดและชุมชน รวมเรียกว่า มรดก (Heritage)